توانبخشی شناختی شامل ارائه فعالیت درمانی معطوف به عملکرد است ،که هدف آنها، تقویت و تثبیت مجدد الگوهای رفتاری پیشین و یا جدید، برای انجام فعالیت می­باشد. از اهداف اصلی توانبخشی شناختی تقویت سازوکارهای شناختی جهت جبران عملکردهای آسیب دیده سیستم عصبی است.

انواع توانبخشی شناختی

توانبخشی­های شناختی انواع مختلفی دارند که در ادامه چند نمونه از آنها را معرفی می­کنیم.

1- توانبخشی که به صورت مداد و کاغذی توسط درمانگر و مراجع در اتاق درمان اجرا شود. در این فرآیند به فرد آموزش­هایی جهت بهبود برخی توانمندی ها مانند حافظه، توجه، تمرکز و…. داده می­شود.

2- روش­هایی که  از طریق آن برای بهبود عملکرد فرد در محیط خارج از اتاق درمان و زندگی شخصی و اجتماعی استراتژی­هایی آموزش داده خواهد شد، تا از باقی مانده­ی توانایی شناختی خود استفاده کند و یا آموخته­های جلسات درمانی را به محیط زندگی واقعی منتقل کند.

3- توانبخشی های مبتنی بر کامپیوتر که شرکت­های مختلفی در زمینه­های مشکلات شناختی ، برنامه­های اختصاصی و کلی را ارائه کرده­اند.

توانبخشی شناختی – هیجانی چیست؟

آیا تابحال شده است که در حال مطالعه­ی یک متن تکراری باشید، اما با خود فکر کنید همه چیز دشوارتر از قبل شده است؟ متنی که چند روز پیش با سرعت مطالعه می­کردید دیگر نه کمیت و نه کیفیت قبلی را دارد؟ یا حتی برعکس متنی را که تا دیروز متوجه آن نمی­شدید ناگهان آسانتر شده است؟ آیا متن تغییر کرده است یا شما؟ پاسخ به این سوال آسان اما جالب است!!!!! فرآیندهای شناختی جدا از پردازش­های هیجانی نیستند.

متاسفانه یا خوشبختانه هیجانات ما گاهی مانع از پردازش یک متن ساده شده و گاهی پردازش یک متن دشوار را آسانتر می­کند. خبر عجیب­تر اینکه نه تنها در یادگیری بلکه در بازیابی اطلاعات، فرآیندهای هیجانی بر شناخت ما اثرگذار هستند.

شما وقتی با هیجان شادی اطلاعاتی را فرا بگیرید اگر در زمان بازیابی اطلاعات، هیجان حاکم در جو ، شادی باشد، اطلاعات را راحت­تر بازیابی می­کنید. تمامی این مثال­ها به ما نشان می­دهد که برای توانبخشی شناختی تنها آموزش و تمرینات شناختی کافی نخواهد بود و این آموزش باید در متن هیجانی باشد.

مطالعات مختلفی نشان می دهد که پردازش های شناختی در بافت هیجانی به کنترل شناختی بهتر کمک می­کند. به زبان ساده­تر اگر پردازش شناختی را همراه با مدیریت هیجانی آموزش ببینید امکان توانمندی شما بیشتر خواهد بود.

مطالعات مختلف نشان داده اند، مشکلات شناختی زمینه ساز مشکلات دیگری در زندگی بیماران مبتلا به ام.اس می شود که شاید مورد توجه قرار نگیرند .

از مهم ترین آنها می توان به مشکلات تعادلی اشاره کرد. بر مبنای گزارشات، حدود ۷۵ درصد از بیماران در طول دوره بیماری به اختلال تعادلی دچار می شوند همچنین در مطالعات همبستگی مشخص شده است که مشکلات شناختی، احتمالا یکی از عوامل زمینه ساز مشکلات تعادلی است.

پیش بینی سیر بیماری از طریق ویژگی های جسمانی در بیماران مبتلا به ام.اس تاکنون واضح و مشخص نبوده است. اما در مطالعه طولی ۷ سال که توسط هچینبرگر و همکاران در سال (۲۰۲۲) بر روی بیماران مبتلا به ام.اس انجام شده است، نشان داد مشکلات شناختی در بیماران ام.اس می تواند مشکلات حرکتی و تعادلی را در آینده برای این بیماران بیشتر کند.

به زبان ساده تر هر چه مشکلات شناختی در حال حاضر بیشتر باشد، احتمالا مشکلات تعادلی و حرکتی در آینده بیشتر خواهد شد.

از دیگر مشکلات بیماران مبتلا به ام.اس که زیر سایه ی مشکلات شناختی قرار دارد، مشکلات اقتصادی و زندگی شخصی است که بار اضافی به ز ندگی آنها وارد می کند. در مجموع، این یافته ها اهمیت توانبخشی شناختی در بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ام.اس چه در حال و چه در آینده را نشان می دهد.

نقص شناختی چیست ؟

اگر واژه مشکلات شناختی را در موتورهای جستجوی سرچ کنید، احتمالا بیشترین نتایج، در زمینه ی بیماری های شناختی مانند آلزایمر خواهد بود. اما گستره ی مشکلات شناختی از حواسپرتی تا دمانس ها می تواند متفاوت باشد. نیاز به توانبخشی شناختی تنها به این مسئله که چقدر فرد اعلام نارضایتی می کند وابسته نیست، زیرا بسیاری از افراد گزارشی از این مشکلات ندارند، اما در بررسی های دقیق تر بالینی، مشکلاتی شناسایی می شوند که در آینده می تواند زمینه ساز مشکلات جدی تر شوند.

مشکلات شناختی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس

مشکلات شناختی بیماران مبتلا به ام.اس در مطالعات مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است. میزان وقوع اختلالات شناختی با مدت، شدت و اختلالات خلقی بیماران مرتبط است. برای مثال افسردگی در بیماران مبتلا به ام.اس با حافظه ی کاری و توانایی برنامه ریزی ضعیف و سوگیری توجه، رابطه معناداری دارد .

مک نیکولاس و همکاران در پژوهشی که در سال (۲۰۱۷) انجام داده اند، گزارش کردند مشکلات شناختی در بیماران مبتلا به ام.اس بیشتر در زمینه ی اختلال در سرعت پردازش اطلاعات و حافظه ی کاری آشکار می شود. تنوع مشکلات شناختی در این بیماران با عوامل زیادی از جمله مشکلات خلقی و هیجانی رابطه دارد.

شناخت (Cognition ) چیست؟

شناخت به پردازش ذهنی که طی آن ورود ، نگهداری ، دستکاری و بازیافت اطلاعات انجام می شود ، گفته می شود . این فرآیند به انسان در سازماندهی اطلاعات بدست آمده، از محیط درونی و بیرون کمک می کند. شناخت شامل بخش های مختلفی است که عبارتست از: انواع توجه ، حافظه ، ادراک ٬ سرعت پردازش اطلاعات ، زبان ، خرد ، حل مسئله ، حافظه ی کاری ، کارکردهای اجرایی و….

جایگاه شناخت کجاست؟

تابحال در اطراف خود افرادی را دیده اید که معتقدند بعضی از تصمیم های آنها توسط قلب گرفته شده و برخی از تصمیمات توسط مغز؟ آیا شما هم چنین تجربیاتی داشته اید؟ آیا این امکان وجود دارد که مغز و قلب ما جداگانه تصمیماتی برای زندگی بگیرند؟ پاسخ به این سوال ساده ٬ اما برخلاف اعتقادات بسیاری از مردم است. خیر!!!

باید بدانیم که وظیفه ی قلب پمپاژ خون به اعضا مختلف بدن است و تصمیماتی که می گیرد در همین حیطه می باشد. تصمیمات بشر از فعالیت یکپارچه ی مغز با همکاری دیگر اعضا بدن گرفته می شود. تمامی تصمیمات و رفتارهایی که در نتیجه آن حاصل می شود را می توان در مغز ردیابی کرد.

برای عملکردهای شناختی که یکی از عملکردهای سطح بالای مغز می باشد، مناطقی توسط پژوهشگران شناسایی شده است. شناسایی بخش های مختلف مغز که در عملکرد شناختی موثر هستند از طریق روش های تصویربرداری مغزی و یا بررسی همبسته های رفتاری در افراد با آسیب مغزی انجام شده است.

با این حال این ایده نباید ما را به اشتباه بیاندازد که مغز بخش های جداگانه است و به صورت جداگانه و خودسر هرکدام کار خود را انجام می دهند، بلکه باید بدانیم در مجموع تمامی رفتارهای انسان از یک کل ِ یکپارچه به نام مغز حاصل می شود و به ادامه حیات انسان کمک می کند.